Η σφαίρα που πέφτει στη μία

Κάθε απόγευμα, πέντε λεπτά πριν από τη μία, μια κόκκινη σφαίρα ανεβαίνει ως τη μέση ενός ιστού στη στέγη του Flamsteed House στο Γκρίνουιτς και σταματά. Δύο λεπτά πριν από τη μία ανεβαίνει ως την κορυφή. Ακριβώς στη μία πέφτει.¹ Αυτή είναι όλη η παράσταση, και συνεχίζεται από το 1833.

Την Πέμπτη που πήγα να τη δω, ήμασταν γύρω στους σαράντα στην αυλή από κάτω, οι περισσότεροι με τα κινητά υψωμένα για να βιντεοσκοπήσουμε μια σφαίρα να κάνει αυτό που κάνουν οι σφαίρες.

Είχα έρθει να δω ένα ρολόι χωρίς καντράν. Μια χρονοσφαίρα δείχνει την ώρα μία φορά τη μέρα, σε όποιον μπορεί να τη δει, και το κάνει χωρίς ήχο. Δεν χτυπά, δεν σημαίνει τις ώρες, δεν έχει δείκτες. Για πέντε λεπτά ετοιμάζεται, κι ύστερα, για λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο, σου λέει κάτι με ακρίβεια.² Φτιάχτηκε για ανθρώπους που χρειάζονταν εκείνο το δευτερόλεπτο περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να τους πει το ρολόι.

Ένα ρολόι για τα πλοία

Οι άνθρωποι για τους οποίους φτιάχτηκε βρίσκονταν στο ποτάμι. Τη δεκαετία του 1830 ο Τάμεσης, κάτω από το Γκρίνουιτς, ήταν γεμάτος πλοία έτοιμα να φύγουν για μήνες στη θάλασσα, και το καθένα τους είχε ένα χρονόμετρο πλοίου: ένα βαρύ, προσεκτικά αναρτημένο ρολόι μέσα σε κιβώτιο με γυροσκοπική ανάρτηση, ρυθμισμένο στην ώρα του Γκρίνουιτς και διατηρημένο όσο γινόταν πιο κοντά σ’ αυτήν σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού.

Ο λόγος είναι το γεωγραφικό μήκος. Ο ναυτικός μπορεί να βρει το τοπικό μεσημέρι από τον ήλιο, τη στιγμή που βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του, όπου κι αν τύχει να βρίσκεται το πλοίο. Αν το χρονόμετρο δείχνει ότι το τοπικό μεσημέρι ήρθε στο Γκρίνουιτς στις δύο και τέταρτο, το πλοίο βρίσκεται δυόμισι ώρες περιστροφής της Γης προς τα δυτικά· αφού η Γη περιστρέφεται κατά δεκαπέντε μοίρες την ώρα, αυτό σημαίνει τριάντα τρεις και τρία τέταρτα μοίρες δυτικά του Γκρίνουιτς. Κάθε διαφορά τεσσάρων λεπτών αντιστοιχεί σε μία μοίρα. Η μέθοδος είναι απλή. Όλα εξαρτώνται από το ρολόι.

Άρα το ρολόι πρέπει να είναι σωστό ή, τουλάχιστον, να ξέρουμε με ποιον τρόπο κάνει λάθος.³ Ένα δευτερόλεπτο σφάλματος στο χρονόμετρο σημαίνει δεκαπέντε δευτερόλεπτα τόξου στη θέση, δηλαδή, στον ισημερινό, περίπου ένα τέταρτο του ναυτικού μιλίου.⁴ Ένα ρολόι που χάνει ή κερδίζει λίγα δευτερόλεπτα τη μέρα, ύστερα από έναν μήνα, θα έχει μετακινήσει αθόρυβα το πλοίο κατά μίλια· κι αυτά τα μίλια είναι η διαφορά ανάμεσα στην είσοδο ενός λιμανιού και στους βράχους δίπλα της.

Πριν από τη χρονοσφαίρα, ένας καπετάνιος που ήθελε να ελέγξει το χρονόμετρό του σε σύγκριση με την ώρα του Γκρίνουιτς έπρεπε να το στείλει στη στεριά ή να στείλει έναν αξιωματικό με ρολόι τσέπης, για να το συγκρίνει με τα ρολόγια του αστεροσκοπείου και να γυρίσει με τη βάρκα φέρνοντας το αποτέλεσμα. Κανένα από τα δύο δεν είναι καλή ιδέα όταν έχεις να κάνεις με ένα ευαίσθητο όργανο. Η χρονοσφαίρα ανέτρεψε το πρόβλημα: αντί να φέρνει τα ρολόγια στην ώρα, έστελνε την ώρα στα ρολόγια, πάνω από ανοιχτή θάλασσα, με την ταχύτητα του φωτός.

Η ιδέα προήλθε από έναν αξιωματικό του ναυτικού, τον Robert Wauchope, που έστησε την πρώτη χρονοσφαίρα στο Πόρτσμουθ το 1829. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Βασιλικός Αστρονόμος John Pond εγκατέστησε εκείνη του Γκρίνουιτς στη στέγη του Flamsteed House, του παλαιότερου κτιρίου του αστεροσκοπείου. Με διακοπές για καταιγίδες και επισκευές, πέφτει από τότε.

Γιατί στη μία κι όχι το μεσημέρι

Το μεσημέρι μοιάζει η προφανής ώρα. Είναι η ώρα που μετρούν οι αστρονόμοι, η ώρα που ορίζει ο ίδιος ο ήλιος. Κι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που δεν την επέλεξαν. Το μεσημέρι οι αστρονόμοι του Γκρίνουιτς ήταν απασχολημένοι με τα όργανά τους, χρονομετρώντας τη διέλευση του ήλιου από τον μεσημβρινό, και δεν περίσσευε κανείς για να χειριστεί τη χρονοσφαίρα. Η μία τούς έδινε μία ώρα για να τελειώσουν, να ελέγξουν το ρολόι και να φτάσουν στη στέγη.

Η παράξενη ώρα καθιερώθηκε. Οι χρονοσφαίρες σε άλλα λιμάνια ακολούθησαν το Γκρίνουιτς και έπεφταν στη μία, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες, αρχής γενομένης από το Ναυτικό Αστεροσκοπείο στην Ουάσιγκτον το 1845, οι περισσότερες έπεφταν το μεσημέρι.⁵ Κανείς που βιάζεται δεν θα σχεδίαζε ένα δημόσιο σήμα ώρας γύρω από το μεσημεριανό διάλειμμα μιας μικρής ομάδας εργαζομένων. Κι όμως, αυτό ήταν το σήμα: όχι μια αφαίρεση σταλμένη από τον ουρανό, αλλά μια υπόσχεση που έδιναν συγκεκριμένοι άνθρωποι, οι οποίοι θα βρίσκονταν στην κορυφή ενός συγκεκριμένου κτιρίου μια συγκεκριμένη στιγμή.

Μου αρέσουν τα πέντε λεπτά προειδοποίησης περισσότερο από την ίδια την πτώση. Πέντε λεπτά πριν από τη μία η σφαίρα ανεβαίνει ως τη μέση, κι αυτό είναι η οδηγία: σταμάτα αυτό που κάνεις, βρες τον ιστό με το βλέμμα, άνοιξε το χρονόμετρο και ετοίμασε το μολύβι. Δύο λεπτά πριν από τη μία φτάνει στην κορυφή, κι εσύ την παρακολουθείς. Το σήμα δεν είναι η στιγμή που η σφαίρα φτάνει κάτω, αλλά η στιγμή που αρχίζει να κινείται. Όποιος κοιτάξει αλλού στη μία και ξανακοιτάξει αμέσως μετά, το έχει χάσει, και δεύτερη ευκαιρία δεν υπάρχει ως αύριο.

Το πυροβόλο και η σφαίρα

Κάποιες πόλεις προτιμούσαν τον θόρυβο. Στο Εδιμβούργο ρίχνουν κανονιοβολισμό από το κάστρο στη μία από το 1861, και συνεχίζουν ακόμη, εκτός από τις Κυριακές και μερικές αργίες. Το πυροβόλο λειτουργεί στην ομίχλη, ενώ η σφαίρα όχι, και φτάνει σε όσους δεν κοιτούν τη σωστή στέγη. Έχει ένα ελάττωμα, που αργά ή γρήγορα το μαθαίνει όποιος ζει στο Εδιμβούργο: ο ήχος είναι αργός.

Ο ήχος διανύει περίπου 343 μέτρα το δευτερόλεπτο στον αέρα, σε θερμοκρασία δωματίου. Σταθείτε ένα χιλιόμετρο από το κάστρο και ο κρότος φτάνει τρία δευτερόλεπτα αργότερα· στα δύο χιλιόμετρα, έξι. Για να ρυθμίσετε ένα ρολόι κουζίνας, αυτό δεν έχει σημασία. Για να ελέγξετε την ακρίβεια ενός χρονομέτρου, είναι καταστροφή, εκτός αν ξέρετε την απόστασή σας και την αφαιρέσετε.⁶ Οι σιδηρόδρομοι είχαν τον δικό τους θόρυβο.

Ο Thoreau έγραφε για τη γραμμή που περνούσε δίπλα από τη λίμνη Walden, στη Μασαχουσέτη. Οι αγρότες εκεί δεν είχαν αστεροσκοπείο· είχαν μια σφυρίχτρα, που καθυστερούσε ανάλογα με την απόσταση του καθενός από τις γραμμές. Το Εδιμβούργο έλυσε το ίδιο πρόβλημα χρησιμοποιώντας και τα δύο: μια χρονοσφαίρα στο Μνημείο του Nelson, στον λόφο Calton, ορατή στα πλοία στο Φερθ οφ Φορθ, και το πυροβόλο για όλους τους υπόλοιπους.

Τη σφαίρα τη βλέπεις, δεν την ακούς. Από την απέναντι όχθη του ποταμού, στο Γκρίνουιτς, το φως χρειάζεται εκατομμυριοστά του δευτερολέπτου για να φτάσει· μια καθυστέρηση που κανένας ναυτικός δεν θα μπορούσε να μετρήσει. Αυτό εννοούσα όταν έλεγα ειλικρινής. Η σφαίρα δεν χρειάζεται καμία διόρθωση. Όποιος τη βλέπει να αρχίζει να πέφτει, τη βλέπει την ίδια στιγμή με όλους τους άλλους, όπου κι αν στέκονται, αρκεί να μπορεί να τη δει.

Η σφαίρα έχει και τα δικά της ελαττώματα. Δεν φαίνεται τη νύχτα, στην ομίχλη ή στην καταρρακτώδη βροχή, και δεν την ανεβάζουν τις μέρες με πολύ δυνατό άνεμο, γιατί μια σφαίρα που ανεβοκατεβαίνει σ’ έναν ιστό μέσα στη θύελλα είναι επικίνδυνη για τον ιστό και για τους ανθρώπους από κάτω. Το πυροβόλο μπορεί να ρίξει με οποιονδήποτε καιρό. Τη σφαίρα πρέπει να την εμπιστευτείς, ίσως γι’ αυτό έχουν απομείνει τόσο λίγες.

Σύρματα

Ο τηλέγραφος άλλαξε τον ρόλο της χρονοσφαίρας. Ως περίπου το 1850, μια σφαίρα μπορούσε να μεταδώσει μόνο την ώρα του ρολογιού που βρισκόταν δίπλα της. Με ένα σύρμα, μπορούσε να μεταδώσει την ώρα ενός ρολογιού που βρισκόταν πολύ μακριά, χωρίς κανείς επί τόπου να χρειάζεται να ξέρει τι ώρα ήταν.

Το καλύτερο παράδειγμα βρίσκεται στο Deal, στις ακτές του Κεντ, όπου τα πλοία περίμεναν στο Downs, στα προστατευμένα νερά ανάμεσα στην ακτή και τις αμμουδιές Goodwin, ώσπου να φυσήξει άνεμος και να τα κατεβάσει στη Μάγχη. Το 1855 εγκαταστάθηκε μια χρονοσφαίρα σε έναν παλιό σηματοδοτικό πύργο του Ναυαρχείου στην παραλία, κι από τότε έπεφτε στη μία, όταν έφτανε ένα ηλεκτρικό σήμα από το Γκρίνουιτς, περίπου εκατό χιλιόμετρα μακριά. Ο φύλακας στο Deal την ανέβαζε πέντε λεπτά πριν από τη μία και δύο λεπτά πριν από τη μία, ακριβώς όπως στο Γκρίνουιτς, κι ύστερα περίμενε το σύρμα για να την αφήσει να πέσει.⁷ Λειτουργούσε, με διακοπές, ως το 1927.

Οι σιδηρόδρομοι είχαν ήδη διαπιστώσει πως ήταν ευκολότερο να λειτουργούν με μία ώρα παρά με πολλές. Από τον Νοέμβριο του 1840, η Great Western Railway κρατούσε την ώρα του Λονδίνου στη γραμμή της, και το 1847 ο Εκκαθαριστικός Οίκος των Σιδηροδρόμων συνέστησε σε όλες τις εταιρείες-μέλη να κάνουν το ίδιο. Για ένα διάστημα, στη Βρετανία συνυπήρχαν δύο ώρες: εκείνη των σιδηροδρόμων και εκείνη που έδινε ο ήλιος σε κάθε πόλη. Το ρολόι στο κτίριο του Exchange, στην Corn Street του Μπρίστολ, έχει ακόμη δύο λεπτοδείκτες, με διαφορά περίπου δέκα λεπτών, έναν για το Μπρίστολ κι έναν για το Λονδίνο. Η ώρα του Γκρίνουιτς δεν έγινε η νόμιμη ώρα της Μεγάλης Βρετανίας παρά το 1880.

Ο Dickens το έγραψε ως παράπονο, για μια λονδρέζικη γειτονιά που είχε αναστατωθεί από την κατασκευή σιδηροδρόμου. Διαβάζοντάς το σήμερα, περιγράφει εύστοχα όσα είχε καταφέρει η χρονοσφαίρα και το σύρμα της: ο ήλιος δεν είχε παραδοθεί, αλλά τον είχε παραμερίσει ένα ρολόι σε ένα κτίριο πάνω σε λόφο.

Σε τι χρησιμεύει τώρα μια χρονοσφαίρα

Το ραδιόφωνο έκανε τη χρονοσφαίρα περιττή. Από το 1924, το BBC μετέδιδε έξι σύντομα ηχητικά σήματα πριν από την ώρα, και ένα πλοίο μπορούσε να ακούσει την ώρα του Γκρίνουιτς οπουδήποτε έπιανε το σήμα, μέσα στην ομίχλη, τη νύχτα, χωρίς να χρειάζεται να βλέπει ιστό. Η ακρίβεια των χρονομέτρων ελεγχόταν μέσω του ραδιοφώνου, ύστερα μέσω δορυφόρου, και τώρα το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου παίρνει την ώρα του από ατομικά ρολόγια χωρίς να το σκέφτεται, σαν κάτι ενσωματωμένο στο τηλέφωνο με το οποίο βιντεοσκοπούσε τη σφαίρα.

Κι όμως, οι χρονοσφαίρες συνεχίζουν να πέφτουν. Στο Lyttelton, το λιμάνι του Christchurch στη Νέα Ζηλανδία, ένας σταθμός χρονοσφαίρας που χτίστηκε το 1876 υπέστη ζημιές στους σεισμούς του 2010 και του 2011, και ο πύργος του κατέρρευσε σε έναν μετασεισμό εκείνον τον Ιούνιο. Ξαναχτίστηκε και άνοιξε ξανά τον Νοέμβριο του 2018.⁸ Κανείς στο Lyttelton δεν χρειαζόταν τη χρονοσφαίρα για να ρυθμίσει ένα χρονόμετρο. Κι όμως, την ξανάχτισαν, όπως επισκευάζεις ένα ρολόι που ανήκε στον παππού ή στη γιαγιά σου: όχι επειδή χρειάζεσαι να σου λέει την ώρα, αλλά επειδή ήταν πάντα εκείνο που την έλεγε.

Η διασημότερη χρονοσφαίρα στον κόσμο δεν δείχνει καθόλου την ώρα. Από την τελευταία νύχτα του 1907, μια σφαίρα κατεβαίνει από έναν στύλο στην Times Square της Νέας Υόρκης, για να σηματοδοτήσει την αρχή του νέου έτους. Είναι μια χρονοσφαίρα ανάποδα: κατεβαίνει αργά επί ένα λεπτό και φτάνει τα μεσάνυχτα, αντί να περιμένει στην κορυφή και να ξεκινά την κάθοδό της στη μία. Αλλά η γραμματική είναι η ίδια. Όλοι κοιτούν ένα πράγμα, την ίδια στιγμή, και συμφωνούν.

Πέντε λεπτά προειδοποίησης

Έμεινα στην αυλή μετά την πτώση. Οι περισσότεροι από το πλήθος έφυγαν αμέσως, όπως φεύγει κανείς από μια επίδειξη πυροτεχνημάτων. Η σφαίρα έμεινε στη βάση του ιστού της, κι ένας άντρας δίπλα μου έλεγξε το ρολόι του συγκρίνοντάς το μαζί της και μετά, νομίζω, με το κινητό του, κι έγνεψε στον εαυτό του σαν να είχαν περάσει και τα δύο τη δοκιμασία.

Αυτό που προσφέρει η σφαίρα δεν είναι στ’ αλήθεια η ώρα. Όποιος βρισκόταν σε εκείνη την αυλή είχε στην τσέπη του την ώρα με ακρίβεια χιλιοστού του δευτερολέπτου. Προσφέρει κάτι σπανιότερο: πέντε λεπτά κατά τα οποία ένα σωρό άγνωστοι συμφωνούν να κοιτάξουν το ίδιο πράγμα, κι ύστερα μια στιγμή που είναι ακριβώς ίδια για όλους. Η προειδοποίηση έχει μεγαλύτερη σημασία από την πτώση. Ένα σήμα για το οποίο πρέπει να προετοιμαστείς είναι πιο πιθανό να το προλάβεις.

Άρχισα να κρατώ τη δική μου μικρή εκδοχή της. Πέντε λεπτά πριν από τη μία, μια εργάσιμη μέρα, σταματώ να γράφω, και στη μία ξαναρχίζω. Δεν με κάνει πιο συνεπή στα ραντεβού. Κάνει τη μέρα να έχει ένα μέσο, πράγμα που δεν καταφέρνουν τα περισσότερα ρολόγια.

Σημειώσεις

Οι ώρες είναι εκείνες που δίνει το Βασιλικό Αστεροσκοπείο στους επισκέπτες του. Η χρονοσφαίρα λειτουργεί με Μέση Ώρα Γκρίνουιτς τον χειμώνα και με Θερινή Ώρα Βρετανίας το καλοκαίρι, οπότε το καλοκαίρι πέφτει το μεσημέρι με βάση τον ήλιο, πάνω κάτω.
Κοιτάξτε την κορυφή του ιστού, όχι τη βάση. Όταν πέσει η σφαίρα, η στιγμή που ανήγγελλε έχει ήδη περάσει.
Ένας ναυτικός δεν μηδένιζε ποτέ το χρονόμετρο. Κατέγραφε πόσο έδειχνε λάθος (το σφάλμα του) και πόσο άλλαζε αυτό κάθε μέρα (τον ρυθμό του), και συνυπολόγιζε και τα δύο στους υπολογισμούς του. Αν άνοιγε τη θήκη για να μετακινήσει τους δείκτες, θα έκανε μεγαλύτερη ζημιά απ’ όση προκαλούσε οποιαδήποτε απόκλιση.
Η Γη περιστρέφεται κατά 360 μοίρες σε 24 ώρες, δηλαδή κατά 15 δευτερόλεπτα τόξου για κάθε δευτερόλεπτο χρόνου. Ένα λεπτό τόξου γεωγραφικού πλάτους ισούται με ένα ναυτικό μίλι, άρα τα 15 δευτερόλεπτα τόξου ισοδυναμούν με το ένα τέταρτό του. Μακριά από τον ισημερινό, οι μεσημβρινοί συγκλίνουν και το σφάλμα μικραίνει μαζί τους.
Η χρονοσφαίρα της Ουάσιγκτον έπεφτε το μεσημέρι, τοπική ώρα, από το 1845. Τα πλοία στα αμερικανικά λιμάνια αντιμετώπιζαν το ίδιο πρόβλημα με τα πλοία στον Τάμεση· απλώς το έλυσαν με διαφορετική ώρα για το μεσημεριανό.
Σε θερμοκρασία περίπου 20 °C. Ο ήχος ταξιδεύει λίγο πιο αργά στον κρύο αέρα, περίπου 331 μέτρα το δευτερόλεπτο στο σημείο πήξης, οπότε ένα απομεσήμερο του Ιανουαρίου η βολή ακούγεται ακόμη πιο αργά.
Η γραμμή δεν ήταν πάντα αξιόπιστη: κάποιες μέρες το σήμα έφτανε πολύ αδύναμο για να απελευθερώσει τη σφαίρα ή δεν έφτανε καθόλου. Για χρόνια το καλώδιο περνούσε υπόγεια χωρίς σωστή μόνωση, κι αυτό κοντά στη θάλασσα είναι γυρεύοντας μπελάδες.
Δεν έχω πάει στο Lyttelton. Όσα ξέρω γι’ αυτό προέρχονται από φωτογραφίες του ανακατασκευασμένου πύργου, που μοιάζει, όπως συμβαίνει με τα ανακατασκευασμένα πράγματα, λίγο πιο σίγουρος για τον εαυτό του απ’ ό,τι ο παλιός.