Tiểu luậnSố 1Chữ in nhỏ · Phần 1 trong số 2
Ngợi ca chú thích cuối trang
Chú thích là giọng nói thứ hai, nơi người viết tranh luận với chính mình bằng chữ nhỏ. Bênh vực phần lặng thầm nhất trang giấy.
Chú thích cuối trang mang tiếng xấu, và phần lớn tiếng xấu ấy là có lý. Đó là nơi các học giả giấu những lập luận họ ngại đưa ra công khai, nơi luật sư chôn vùi điều khoản rồi sẽ trở nên hệ trọng, nơi một kiểu tiểu thuyết gia nhất định tìm đến để tỏ ra láu lỉnh bằng cách đem độc giả ra làm trò.11Tôi sẽ không nêu tên. Bạn biết kiểu sách ấy rồi đấy. Chú thích cũng có chú thích. Khi người ta nói ghét chú thích cuối trang, thường là họ ghét bị buộc phải nhìn xuống cuối trang rồi nhận ra rằng cuộc đối thoại thực sự vẫn luôn diễn ra ở đó.
Dẫu vậy, tôi vẫn muốn bênh vực chú thích cuối trang, bởi tôi nghĩ tiếng xấu của nó bắt nguồn từ cách dùng dở, còn cách dùng hay lại là một trong những niềm vui nho nhỏ khi đọc.
Hai giọng nói
Một chú thích cuối trang hay là một giọng nói thứ hai. Phần chính của văn bản cất lời theo nhịp của lập luận; chú thích sánh bên nó và nói điều mà lập luận không có thời gian dành cho. Một nguồn dẫn. Một nỗi hoài nghi. Một câu đùa mà nếu kể ngay trong đoạn văn sẽ làm nó chệch nhịp. Người đọc có thể lắng nghe hoặc không. Chính lựa chọn ấy là điều cốt yếu: chú thích cuối trang là phần duy nhất của trang giấy biết xin phép.
Vì thế, tôi đặt chú thích của mình bên cạnh văn bản thay vì bên dưới. Trên màn hình rộng, chúng nằm ở lề, cạnh dòng mà chúng gắn với, để giọng nói thứ hai vang lên cùng lúc với giọng thứ nhất.22Ghi chú bên lề đã có từ lâu đời. Các thư lại thời Trung cổ và độc giả của họ lấp đầy lề bản thảo bằng những lời sửa chữa, bình luận và đôi khi là cả lời than phiền về cái lạnh. Trên điện thoại, nơi không có lề, chúng trở về cuối bài, như những chú thích trong sách bìa mềm. Dù theo cách nào, phần chính của văn bản cũng không bao giờ phải dừng lại chờ chúng.
Một nguyên tắc cho chú thích
Tôi giữ một nguyên tắc, và chỉ cố ý mới phá lệ: chú thích có thể bổ sung, nhưng không được cứu vãn. Nếu một câu cần đến chú thích cuối trang mới hiểu được, thì câu ấy có vấn đề, còn chú thích chỉ là miếng băng cá nhân. Hãy thử đọc bài luận mà bỏ hết mọi chú thích. Nếu bài vẫn đứng vững, chú thích là món quà. Nếu bài đổ sụp, chúng chỉ là giàn giáo, mà giàn giáo thì phải được tháo xuống trước khi có ai dọn vào.
Đọc theo cách ấy, chú thích cuối trang là một hành động của lòng tin. Nó nói với người đọc: đây là điều tôi thấy thú vị, và tôi tin bạn sẽ tự quyết định xem mình có thấy thú vị như tôi không.