DenemelerSayı 1Küçük puntolar · 2 bölümün 1. bölümü
Dipnotun övgüsüne
Dipnot, ana sesin altında yükselen ikinci bir sestir: yazarın daha küçük puntolarla kendi kendisiyle tartışması. Sayfanın en sessiz köşesini savunmak.
Dipnotun kötü bir şöhreti var ve bunun çoğu hak edilmiş. Akademisyenlerin açıkça savunmaya çekindikleri görüşleri sakladıkları, avukatların önem kazanacak maddeyi gömdükleri, belli türden romancıların okurun pahasına zekice görünmeye çalıştıkları yer orasıdır.11İsim vermeyeceğim. Ne tür bir kitap olduğunu bilirsiniz. Dipnotların da dipnotları vardır. İnsanlar dipnotlardan nefret ettiklerini söylediklerinde, genellikle sayfanın en altına bakmaya zorlanmaktan ve asıl sohbetin başından beri orada sürdüğünü görmekten nefret ettiklerini kastediyorlar.
Yine de dipnotu savunmak istiyorum; çünkü kötü şöhretinin kötü kullanımdan kaynaklandığını, iyi kullanıldığında ise okumanın küçük hazlarından birine dönüştüğünü düşünüyorum.
İki ses
İyi bir dipnot ikinci bir sestir. Ana metin düşüncenin temposunda ilerler; dipnot yanına sokulup düşüncenin vakit bulamadığı bir şeyi söyler. Bir kaynak. Bir kuşku. Paragrafın içinde anlatılsa onu bozacak bir şaka. Okur dinleyebilir de dinlemeyebilir de. Bütün mesele bu seçimde: Dipnot, sayfada izin isteyen tek şeydir.
Bu yüzden kendi dipnotlarımı metnin altına değil, yanına koyuyorum. Geniş bir ekranda, ait oldukları satırın yanında, kenar boşluğunda duruyorlar; böylece ikinci ses, birincisiyle aynı anda duyuluyor.22Kenar notları eskidir. Orta Çağ kâtipleri ve okurları, el yazmalarının kenarlarını düzeltmelerle, yorumlarla ve ara sıra soğuktan yakınmalarla doldururdu. Kenar boşluğunun olmadığı telefonda ise, karton kapaklı kitaplardaki dipnotlar gibi, yeniden metnin sonuna gidiyorlar. Her iki durumda da ana metin onları beklemek için hiç durmuyor.
Dipnotlar için bir kural
Yalnızca bilerek bozduğum tek bir kuralım var: Dipnot bir şey ekleyebilir ama kurtaramaz. Bir cümle anlam kazanmak için dipnotuna ihtiyaç duyuyorsa, cümle yanlıştır; dipnot da bir yara bandı. Sınamak için denemeyi bütün dipnotları çıkararak okuyun. Hâlâ ayakta duruyorsa, dipnotlar bir armağandır. Devriliyorsa, iskele görevini görüyorlarmış demektir; kimse yerleşmeden önce iskele sökülmelidir.
Böyle okunduğunda dipnot bir güven eylemidir. Okura şöyle der: İşte ilginç bulduğum bir şey; senin de ilginç bulup bulmadığına kendin karar vereceğine inanıyorum.