De lange vakantie van het alineateken

1Kijk naar het begin van een alinea in een gedrukt boek en je ziet een kleine lege ruimte: de inspringing. Het lijkt niets, en dat is ongeveer ook wat het is. Het is de plek waar ooit een teken stond.

2Het teken is het alineateken, ¶, de omgekeerde en verdubbelde letter die tekstverwerkers nog altijd tonen wanneer je ze vraagt verborgen tekens weer te geven. Lange tijd in de geschiedenis van het schrift was het helemaal niet verborgen. Het stond aan het begin van een nieuwe gedachte, vaak in rood geschilderd, en vertelde de lezer dat het ene betoog was afgelopen en een ander was begonnen.

Een letter die een teken werd

3Het alineateken begon als een letter. Schrijvers die in het Latijn schreven, markeerden een nieuwe sectie, een capitulum, met een C. In de loop der eeuwen kreeg de C een verticale haal, daarna nog een, en vulde de buik zich, tot het teken helemaal niet meer op een letter leek, maar op een klein zwart vlaggetje.¹1Het woord heeft zelf een lange geschiedenis, via het Frans en het Engels, teruggaand op het Griekse woord paragraphos, een teken in de marge. Tegen de tijd dat het het Engels bereikte, was het onder meer “pylcrafte” geworden. Spelling was toen een stuk vrijer. Vaak werd het na het schrijven van de tekst toegevoegd, door iemand anders, met andere inkt: de rubricator, wiens taak het was het rood aan te brengen.

4Daar begon de moeilijkheid, bij die arbeidsverdeling. De schrijver liet aan het begin van elke sectie ruimte vrij voor de rubricator. Toen het drukken zijn intrede deed, hielden drukkers die gewoonte in stand: ze zetten de zwarte tekst en lieten ruimte open zodat iemand er later met de hand rode tekens aan kon toevoegen. En die handen kwamen steeds vaker niet opdagen.²2De rekensom was eenvoudig. De zwarte tekst kon honderden keren per uur worden gedrukt; de rode tekens moesten stuk voor stuk worden geschilderd. Het ene was goedkoop, het andere niet, en het goedkope won. Boeken verschenen met lege plekken. Lezers raakten aan die lege plekken gewend. Uiteindelijk wás de lege plek het teken.

De inspringing als spook

5Ik vind dit een van de ontroerendste verhalen uit de geschiedenis van de bladzijde. Elke ingesprongen alinea die je ooit hebt gelezen draagt aan het begin een kleine afwezigheid met zich mee, de omtrek van een rood teken dat niemand heeft geschilderd. Al vijfhonderd jaar lezen we het spook van het alineateken en noemen we het witruimte.

6Deze pagina’s brengen een beetje rood terug. Elke alinea van een essay heeft een nummer in de marge, gedrukt in de tweede inkt, en de eerste woorden van elk essay zijn in rood gedrukt, zoals een rubricator zou hebben aangegeven waar een tekst begint. Het is geen nostalgie. Een nummer is nuttig: zo kan een lezer precies de plek aanwijzen waar die het met me oneens is. Dat, vermoed ik, is waarvoor de rode tekens altijd bedoeld waren.

Notities

1. Het woord heeft zelf een lange geschiedenis, via het Frans en het Engels, teruggaand op het Griekse woord paragraphos, een teken in de marge. Tegen de tijd dat het het Engels bereikte, was het onder meer “pylcrafte” geworden. Spelling was toen een stuk vrijer. ↩

2. De rekensom was eenvoudig. De zwarte tekst kon honderden keren per uur worden gedrukt; de rode tekens moesten stuk voor stuk worden geschilderd. Het ene was goedkoop, het andere niet, en het goedkope won. ↩